Auteur: Adriaan Honig | Datum: 30-10-06

Psycho-educatie wordt in de Richtlijn Bipolaire Stoornissen van de NVvP aanbevolen als regulier onderdeel van de behandeling van bipolaire patiënten. Het betreft een systematisch uitgevoerd voorlichtingsprogramma aan patienten en familieleden, waarin interactief aandacht wordt besteed aan symptomen, beloop, vroege herkenning en omgang met bipolaire stoornis.

Inleiding

De effectiviteit van medicamenteuze behandeling van bipolaire stoornissen is helaas beperkt. Ondanks medicamenteuze behandeling blijft 40-50% van de patiënten last houden van syndromale of subsyndromale symptomen, meestal van depressieve aard. Bij een groot aantal patiënten is de kans op terugval, ondanks behandeling met stemmingsstabilisatoren, aanzienlijk. Als laatste komt 30 tot 60% van patiënten ondanks medicamenteuze therapie niet terug op het oude niveau van sociaal en maatschappelijk functioneren.

Beperkte effectiviteit van psychofarmacologische behandeling is niet uniek voor bipolaire stoornissen. Ook bij andere chronisch recidiverende psychiatrische stoornissen zoals schizofrenie wordt eenzelfde effectiviteit van psychofarmaca gevonden. Bij bipolaire stoornissen is daarom net zoals bij schizofrenie het gecombineerd gebruik van zowel biologische als niet biologische behandelingsvormen zinvol voor optimale terugvalpreventie en daarmee de algehele prognose te verbeteren. Psycho-educatie wordt in de huidige Richtlijn Bipolaire Stoornissen van de NVvP aanbevolen als een regulier onderdeel van behandeling dat voor alle patiënten met de diagnose MDS beschikbaar moet zijn.

Psycho-educatie in groepsverband bij de bipolaire stoornis zoals wij die kennen in Nederland, is een systematisch uitgevoerd voorlichtingsprogramma, waarin aandacht wordt besteed aan symptomen, beloop, vroege herkenning en omgang met de bipolaire stoornis in het dagelijks leven. Er moet sprake zijn van een interactief proces tussen tenminste de hulpverlening en de patiënt. Het blijkt een krachtig middel te zijn om betrokkenen en familieleden effectief bij een behandeling te betrekken. Deze cursus over de Manisch-Depressieve Stoornis (MDS) is voor patiënten, hun familieleden en betrokkenen in Nederland pas beschikbaar geworden nadat hun belangenvereniging, de Vereniging voor Manisch Depressieven en Betrokkenen (VMDB) zich begin jaren negentig actief ging inzetten om de cursus Psycho-educatie over MDS voor patiënten en betrokkenen in het gehele land beschikbaar te maken. De VMDB benaderde hiervoor actief GGZ-instellingen met het dringende verzoek deze behandelvorm in het behandelpakket op te nemen.

Deze cursus is onderzocht op effectiviteit, in de zin van het verminderen van hoge EE, middels een wachtlijst gecontroleerde onderzoeksopzet. Deze vorm van psycho-educatie bleek in vergelijking met de referentiegroep (wachtlijst voor de cursus) een significante vermindering van hoge mate van Expressed Emotion (EE) te bewerkstelligen.

De training van hulpverleners voor deze cursus werd en wordt nog steeds in samenspraak met de VMDB jaarlijks landelijk georganiseerd door de ontwerpers van de cursus.

Doelen van de cursus voor patiënten en betrokkenen

Het doel van de cursus is drieledig. De cursus is in de eerste plaats bedoeld om patiënten en betrokkenen te informeren over MDS. Een tweede doel is met de deelnemers te bekijken op welke manier men met deze ziekte kan omgaan. Tenslotte is de (h)erkenning van de behoefte aan steun en acceptatie van ziekte bij patiënten en betrokkenen een belangrijk derde doel.

Informatieverstrekking – Tijdens de eerste drie bijeenkomsten ligt de nadruk op verstrekking van direct ziektegebonden informatie. Hierbij komen onder andere symptomen, beloop (ziektebeloop kaart), stemmingsstabilisatoren, prevalentie en etiologie aan bod. Gedurende en na het bespreken van deze onderwerpen is er veel ruimte voor vragen en discussie. Na afloop van elke bijeenkomst krijgen de deelnemers een verslag met de informatie die tijdens de bijeenkomst is verstrekt. De verslagen zijn geschreven in eenvoudige taal waarbij het gebruik van vakjargon wordt vermeden, zoals onder andere aanbevolen door Leff e.a. (1989). De cursisten lezen dit verslag thuis door en de volgende bijeenkomst begint met een korte bespreking van het verslag. Bij een aantal onderwerpen wordt aanvullende literatuur verstrekt. Voor deelnemers die meer over MDS willen lezen, is in het cursusboek tevens een literatuurlijst opgenomen.

Leren hanteren van MDS – Tijdens de laatste drie bijeenkomsten wordt op een interactieve wijze ingegaan op ervaringen met de ziekte en manieren van omgang ermee, aan de hand van problematiek die door de deelnemers wordt ingebracht. Zo worden tijdens de vierde bijeenkomst herkenning van en omgang met vroege signalen van de ziekte besproken (een zogenaamd noodplan of crisisplan). Door middel van huiswerkopdrachten worden eventuele prodromale verschijnselen geïnventariseerd door de patiënten en betrokkenen afzonderlijk. Deze worden vergeleken en de verschillen worden besproken.

Vervolgens gaan de deelnemers bij zichzelf na hoe ze het uitbreken van een nieuwe ziekteperiode kunnen voorkomen c.q. de schade bij het eventuele uitbreken ervan kunnen beperken. Hierbij wordt onder andere gebruik gemaakt van succesvolle interventies tijdens eerdere decompensaties. Het leren hanteren van medicatie vormt daarbij een onderdeel van de strategie. Medicatiegebruik komt opnieuw aan de orde in de vijfde bijeenkomst. De nadruk ligt nu op het gebruik van antidepressiva en antipsychotica.

Voor de laatste bijeenkomst wordt een contactpersoon van de VMDB uitgenodigd. Deze geeft informatie over het doel en de activiteiten van deze vereniging. Daarnaast wordt besproken of en hoe de deelnemers als zelfhulpgroep met elkaar in contact kunnen blijven na het beëindigen van de cursus, dan wel of er behoefte is aan contact via lotgenotengroepen van de VMDB.

Steun – Een belangrijk doel van de cursus is patiënten en betrokkenen in contact te brengen met lotgenoten. De psycho-educatie in een groep heeft wat dat betreft veel voordelen. De deelnemers zien dat zij niet de enigen zijn die met dergelijke problemen kampen en zij kunnen elkaar steunen en troosten. Deelnemers kunnen elkaar vanuit eigen ervaring van advies dienen. Om dit aspect van onderlinge steun te bevorderen wordt gestreefd naar een informele en ontspannen sfeer in de groep.

Uitvoering van de cursus

De cursus is relatief kort: 6 bijeenkomsten van elk 2 uur. Dat aantal bijeenkomsten lijkt voldoende om de bedoelde informatie te verstrekken en om een aanzet te maken tot het vergroten van het probleemoplossend vermogen in het omgaan met de ziekte.

De cursus wordt gegeven door een psychiater of arts-assistent in opleiding, een psycholoog, SPV–er of maatschappelijk werkende. In een groeiend aantal centra wordt dit team uitgebreid met een ervaringsdeskundige, omdat is gebleken dat de inzet van een ervaringsdeskundige die de cursus actief ondersteund een duidelijke positieve bijdrage kan leveren. De hulpverleners hebben bij voorkeur in hun dagelijkse praktijk veel te maken met MDS en zijn bijvoorbeeld werkzaam in een zorgprogramma stemmingsstoornissen. De eventuele ervaringsdeskundige als medecursusleider is een patiënt of betrokkene van een patiënt. Hun ervaringen, acceptatie van MDS en omgang met gestoord gedrag kunnen een waardevolle bijdrage leveren aan de cursus.

Bij de psycho-educatie cursus worden initiatieven tot voortzetting van de groep in de vorm van een zelfhulpgroep van meet af aan aangemoedigd. Vooral wat betreft de omgang met de ziekte kan de cursus beschouwd worden als een eerste aanzet. Zo maakt de cursist kennis met de principes achter het opstellen van een noodplan en een ziektebeloop kaart. Daadwerkelijk een kaart maken moet na afloop van de cursus samen met de eigen behandelaar gebeuren.

Tijdens de cursus wordt een omgangsvorm met MDS gepresenteerd, waarbij de patiënt en diens betrokkene worden gestimuleerd in een actieve, assertieve participatie in de behandeling. De praktische consequenties van dit model kunnen worden uitgewerkt met de behandelaar, eventueel ondersteund door lotgenoten.

Psycho-educatie training voor hulpverleners

Doelgroep

Hulpverleners die werken met patiënten met MDS, zoals psychiaters, psychiaters in opleiding, spv-en en psychologen.

Aantal deelnemers

Minimaal 20; maximaal 40.

Programma

• Inleiding “Integrale behandeling van MDS”
• De psycho-educatiecursus als onderdeel van behandeling
• Expressed Emotions
• Twee workshops over organisatie en uitvoering van de cursus

Werkwijze

Voorafgaande aan de trainingsdag wordt alle deelnemers een syllabus toegestuurd met relevante achtergrond informatie. Deze dient voor aanvang van de cursus ook doorgenomen te zijn door cursisten om optimaal van de cursus te kunnen gebruikmaken.

Tijdens de cursus ontvangt elke deelnemer een cursusboek met de uitgeschreven tekst van elke cursusbijeenkomst alsook foldermateriaal om aan patiënten en direct betrokkenen te kunnen uitreiken.
De cursus is interactief, waarbij voordrachten en workshops elkaar afwisselen.

Docenten

De cursusleiding is in handen van Dr. A. Honig en Drs. B. Arts (psychiaters) en dhr P. Daemen (ervaringsdeskundige en vertegenwoordiger van de VMDB).

Aanmelding

Inschrijving is mogelijk via a.honig@slaz.nl
De cursus wordt elk voorjaar in het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis in Amsterdam gegeven en duurt 1 dag (10.00- 17.00 uur).
Kosten zijn ongeveer 100 euro, inclusief syllabus, cursusboek en eenvoudige lunch.

Accreditatie

Accreditatie wordt jaarlijks aangevraagd bij de NVvP (tot op heden werd voor deze cursus 5 punten toegekend).

Referenties

• Honig A, Hofman A, Rozendaal N, Dingemans P. (1997). Psychoeducation in bipolar disorders. Effect on Expressed Emotion. Psychiatry Research,1, 72, 17-22.
• Hofman A, Honig A, Vossen M (1992). Het manisch-depressief syndroom; psycho-educatie als onderdeel van behandeling. Tijdschrift voor Psychiatrie, 34, 8, 549-559.
• Nolen, W.A., Knoppert-van der Klein, E.A.M., Honig, A., Bouvy, P.F., Klompenhouwer, J.-L., de Witt, A., Ravelli, D.P. (2001). Richtlijn Bipolaire Stoornissen, Uitgeverij Boom.
• Colom F, Vieta E, Martinez-Aran A e.a. (2003). A randomized trial on the efficacy of group psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipolar patients whose disease is in remission. Archives of General Psychiatry 60,402-407.
• Leff J, Berkowitz R, Shavit N, Strachan A, Glass L, Vaughn CE (1989). A trial of family therapy versus a relatives group for schizophrenia. Brit J Psychiatry 154, 58-66.

Meer informatie

Informatie over alle cursussen (70 in het land) met adresgegevens is ook te vinden op de website van de VMDB

Terug naar boven